Drie modi. Twee CPU’s. Eén systeem dat meerdere rollen tegelijk moest dragen.
De C128 is voor mij een van de meest onthullende Commodore-systemen. Niet omdat hij bijzonder gesloten of bijzonder elegant zou zijn, maar omdat zijn architectuur meerdere doelen tegelijk moest dragen: volledige C64-compatibiliteit, een zelfstandig 128-kilobyte-systeem en daarnaast nog een bruikbare CP/M-werking. Juist deze gelaagdheid maakt hem interessant.
In mijn omgeving waren C128 en C128D werkmachines, geen pronkstukken. De wissel tussen de modi, de logica van het geheugenmodel en de twee volledig gescheiden videosystemen waren geen bijzaak, maar de eigenlijke kern van het systeem. Of dat alles in elke situatie overtuigend uitpakte, is een andere vraag. Dat Commodore deze ambitie überhaupt zo ver in hardware heeft gegoten, is de nuchter belangrijkere vaststelling.
De C128 verscheen in 1985 in een fase waarin Commodore nog altijd sterk was, maar intern al meerdere richtingen tegelijk volgde. De C64 liep nog steeds, de markt veranderde, en de vraag naar een opvolger was niet eenvoudig te beantwoorden. Juist dat zie je aan de C128: hij is geen helder enkelconcept, maar de poging om meerdere eisen tegelijk in één systeem onder te brengen.
In mijn omgeving was de C128 nooit alleen maar een tussenobject op weg naar de Amiga. Het was een serieus genomen computer. CP/M draaide erop, BASIC 7.0 was het meest uitgebreide BASIC dat Commodore ooit heeft geleverd, en het 80-kolommensysteem opende mogelijkheden die er op de C64 eenvoudig niet waren. Wie hem alleen als uitgebreide C64 leest, leest hem te eng.
Tegelijk was de terugwaartse compatibiliteit met de C64 geen decoratieve extra functie, maar een diepe systeembeslissing. Ze reikt tot in de geheugenlogica, in de videosystemen en in het algemene opstartgedrag. Juist daardoor ontstaat een computer die meer lagen heeft dan zijn buitenkant doet vermoeden.
Technisch interessant is de C128 daarom vooral op zijn overgangspunten. Daar zie je hoe echte ontwikkelpraktijk eruitziet wanneer compatibiliteit, uitbreiding en marktdruk niet na elkaar, maar tegelijk beantwoord moeten worden.
Het opvallendste kenmerk van de C128 is zijn concept met drie modi. Daarmee wordt niet zomaar een opstartoptie bedoeld, maar een echte hardwarebeslissing: het systeem kent drie duidelijk van elkaar gescheiden bedrijfstoestanden, en elk daarvan grijpt op een ander deel van dezelfde architectuur terug.
In de C64-modus neemt de MOS 8502 de rol van zijn voorganger volledig over. Hij draait op 1 MHz, de VIC-IIe gedraagt zich in wezen als een VIC-II, en de computer presenteert zich voor een programma als een C64. De 128-kB-uitbreiding blijft op de achtergrond, de eigen MMU houdt zich terug.
Compatibiliteit was hier geen bewering, maar een constructieprincipe. De meeste C64-programma’s liepen zonder aanpassing – wat op hardwareniveau aanzienlijke inspanning betekende.
In de native C128-modus werkt de 8502 met 2 MHz, ontsluit de MMU de 128 KB RAM, is BASIC 7.0 beschikbaar en wordt het VDC-videosysteem voor 80 kolommen praktisch bruikbaar.
Dat is de eigenlijke zelfstandigheid van het systeem: meer geheugen, hogere kloksnelheid, een serieus tekstgeoriënteerd videosysteem en een BASIC dat duidelijk meer direct meebrengt dan zijn voorganger.
In de CP/M-modus neemt de ingebouwde Zilog Z80A over. Het systeem boot CP/M Plus 3.0 van diskette, de Z80 wordt de actieve CPU, terwijl de 8502 naar de achtergrond verdwijnt. De uitvoer loopt via het 80-kolommensysteem van de VDC.
Daarmee was de C128 als CP/M-machine daadwerkelijk bruikbaar – niet als theoretische optie, maar als reële uitbreiding voor een destijds nog relevante softwarewereld.
De wissel tussen de modi gebeurt bij het opstarten: C64-modus door de Commodore-toets ingedrukt te houden, CP/M via systeemdiskette en bootproces. Tijdens het lopende gebruik is geen transparante wissel voorzien.
Elke modus is dus een eigen werkomgeving – geen emulatie, geen simulatie, maar een echte omschakeling op systeemniveau.
Juist het naast elkaar bestaan van deze drie modi maakt de C128 technisch ongewoon. Je kunt erover twisten hoe consequent elke afzonderlijke modus in het dagelijks gebruik werd benut. Dat zo’n opbouw in één enkele computer überhaupt zo ver werd doorgevoerd, blijft de nuchter opmerkelijke kant van de constructie.
“Drie modi betekenden drie verschillende bedrijfslogica’s in één behuizing – en daarmee ook drie verschillende vormen van compromis.”
Twee CPU’s in een computer uit 1985 lijken op het eerste gezicht overdreven. Bij de C128 is dat echter geen decoratieve complexiteit, maar het directste antwoord op een concreet probleem: hoe maak je een CP/M-geschikte computer zonder de eigen CPU-lijn en de volledige C64-compatibiliteit op te geven?
De MOS 8502 is een doorontwikkeling van de 6510. Net als deze heeft hij een ingebouwde 8-bit-I/O-poort en kan hij schakelen tussen 1 MHz in C64-bedrijf en 2 MHz in de native C128-modus. Die 2-MHz-optie was in de praktijk merkbaar: programma’s liepen sneller, berekeningen voelden minder traag aan en het systeem had in het algemeen wat meer reserve.
De Zilog Z80A is voor een duidelijk begrensd doel ingebouwd: de CP/M-modus. Hij loopt nominaal op 4 MHz, maar deelt de bus met de 8502, wat in de praktijk leidt tot een duidelijk verminderde effectieve benutting. Dat zag je ook aan CP/M-toepassingen: werkbaar, maar niet buitengewoon snel.
De omschakeling tussen de CPU’s gebeurt hardwarematig. In C64- en C128-modus is de Z80 uitgeblend. In CP/M-modus neemt hij over, terwijl de 8502 inactief blijft. Het gaat dus niet om parallel rekenen, maar om een coöperatief dual-CPU-concept op gedeelde busbasis.
Voor mij is juist dat een goed voorbeeld van nuchtere architectuurarbeid. Men had de CP/M-vraag ook anders kunnen beantwoorden – trager, ingewikkelder of helemaal niet. Commodore koos in plaats daarvan voor twee echte CPU’s met helder gescheiden verantwoordelijkheden. Niet bijzonder mooi in theoretische zin, maar direct.
128 kilobyte RAM lijkt vandaag klein. Interessant wordt de C128 pas door de vraag hoe dat RAM überhaupt bruikbaar wordt gemaakt. Een 6502-afgeleide kan van zichzelf slechts 64 kilobyte direct adresseren. Het tweede geheugengebied moet dus georganiseerd, geschakeld en in de zichtbare adresruimte ingeblendeerd worden. Daarvoor is de MOS 8722 verantwoordelijk.
De 8722 is geen MMU in moderne zin met virtuele adressering of beschermingsmechanismen. Hij is eerder een configureerbare geheugenschakelaar. Hij bepaalt welke RAM-bank op dat moment zichtbaar is, welke ROM-gebieden ingeschakeld worden en welke I/O-bereiken actief blijven. Juist daardoor krijgt de C128 een geheugenmodel dat duidelijk complexer is dan dat van de C64.
Het fysieke RAM van de C128 is verdeeld in twee banken van 64 kB. Beide zijn aanwezig, maar de CPU ziet telkens slechts een bepaald deel dat door de MMU bemiddeld wordt. BASIC 7.0 gebruikt deze structuur op zijn eigen manier: programmacode, variabelen en systeemberijken kunnen over verschillende banken verdeeld worden.
Daarbij komt de configureerbare ROM-inblending. In C64-modus gedraagt het geheugen zich grotendeels zoals bij de C64. In C128-modus krijgt de programmeur duidelijk meer controle over welke gebieden zichtbaar zijn en hoe de adresruimte gebruikt wordt. Dat opent mogelijkheden, maar maakt de zaak ook minder doorzichtig.
In de praktijk betekende dat: wie het geheugenmodel werkelijk begreep, kon de machine zeer doelgericht benutten. Wie het maar half begreep, liep al snel tegen gedrag aan dat op het eerste gezicht onlogisch leek. Juist dat is voor mij typisch voor overgangsarchitectuur: meer mogelijkheden, maar niet zonder tegenprestatie.
“De MMU was geen comfortfunctie. Ze was het noodzakelijke antwoord op een echt probleem van de adresruimte.”
Het ongewoonste kenmerk van de C128 is vanuit mijn perspectief zijn dubbele videosysteem. Daarmee wordt geen eenvoudige omschakeloptie bedoeld, maar twee daadwerkelijk gescheiden videologica’s met eigen hardware, verschillende doelstellingen en een van elkaar onafhankelijke werkwijze.
De VIC-IIe is een lichte doorontwikkeling van de VIC-II uit de C64. Hij produceert het bekende 40-kolommenbeeld, werkt met hetzelfde sprite-principe, kent de vertrouwde grafische modi en grijpt net als zijn voorganger terug op het normale systeem-RAM. In C64-modus is hij de enige weergave-eenheid.
Daardoor blijven echter ook de bekende beperkingen bestaan: dezelfde conflicten bij geheugentoegang, dezelfde beperkingen qua kleur en resolutie en dezelfde nauwe koppeling aan het systeem-RAM.
De MOS 8563 VDC is een fundamenteel andere constructie. Hij bezit zijn eigen videogeheugen – standaard 16 KB, uitbreidbaar tot 64 KB – en grijpt niet terug op het systeem-RAM. De CPU spreekt hem alleen via registers aan. Dat betekent: de VDC werkt onafhankelijk van het normale geheugentransport en belast de systeembus niet op dezelfde manier als de VIC-IIe.
Zijn uitvoer verloopt via RGBI en richt zich daarmee op monitoren die voor serieus tekstwerk veel geschikter waren dan typische 40-kolommenschermen. Voor CP/M en andere tekstgerichte toepassingen was dat een echt verschil in praktisch nut.
Opmerkelijk is daarbij niet alleen de scheiding van beide systemen, maar ook het feit dat ze tegelijkertijd actief kunnen zijn. In de praktijk werd dat zelden benut, omdat er meestal maar één monitor aanwezig was. Technisch was het systeem er echter wel op voorbereid.
De VDC is voor mij een van de onderschatte kenmerken van de C128. Niet omdat hij spectaculair was, maar omdat hij de computer juist daar serieus maakte waar de C64 duidelijk beperkt bleef: bij tekstwerk, bij CP/M en bij alles wat een scherper, rustiger beeld vereiste.
“Twee gescheiden videosystemen in zo’n computer waren geen vanzelfsprekendheid, maar een aanzienlijke constructieve inspanning.”
De C128 werd niet toevallig met de 1571 verbonden. Deze drive hoort functioneel bij het systeemidee van de machine. Vergeleken met de 1541 is ze geen kleine stap, maar een serieuze uitbreiding van het hele massastorage-concept.
De 1571 is een dubbelzijdige 5,25-inch-drive. Ze gebruikt beide zijden van de diskette via twee koppen en verdubbelt daarmee de bruikbare capaciteit vergeleken met de 1541 aanzienlijk. Alleen dat al was in het dagelijks gebruik relevant.
Technisch nog belangrijker is het vermogen van de 1571 om naast Commodores GCR ook MFM te verwerken. Pas daardoor wordt de CP/M-modus van de C128 praktisch interessant. Zonder deze eigenschap was CP/M op de C128 vooral een demonstratie gebleven. Met haar werd een reële uitwisseling met vreemde diskformaten tenminste in zekere mate mogelijk.
In combinatie met de C128 ondersteunt de 1571 een Burst-modus, die de seriële overdracht duidelijk versnelt. Juist hier zie je dat Commodore niet alleen de computer zelf, maar ook de randapparatuur als onderdeel van dezelfde systeembeslissing begreep.
Voor mij is de 1571 daarom een goed voorbeeld van het feit dat de C128 niet alleen op printplaatniveau serieus bedoeld was. Ook de drive laat zien dat hier meerdere eisen niet alleen werden geclaimd, maar tot in de randapparatuur toe werden mee-ontworpen.
De C128D is in de kern dezelfde computer in een andere behuizingsvorm. Deze behuizing is echter niet louter cosmetiek. Ze verandert het praktische karakter van het systeem merkbaar.
Terwijl de standaard-C128 met geïntegreerd toetsenbord nog duidelijk als afstammeling van de C64 overkomt, werkt de C128D eerder als een compacte werkstation-computer: los toetsenbord, geïntegreerde 1571-drive, meer orde op het bureau, minder losse apparaten in gebruik.
Een wezenlijk verschil ligt in de ingebouwde voeding. Dat vereenvoudigt de opstelling, maar verplaatst de warmteontwikkeling wel volledig naar de behuizing. In het dagelijks gebruik is dat handiger, technisch is het niet alleen maar een voordeel.
Later verscheen de C128DCR (Cost Reduced). Die verving de metalen behuizing van de vroege C128D door kunststof en bracht revisiewijzigingen op het moederbord met zich mee. Voor normaal gebruik is het verschil klein. Voor iemand die de machine nauwkeuriger bekijkt, is het echter zichtbaar: ander materiaalgevoel, andere thermische eigenschappen, andere interne revisies.
Juist voor het dagelijks gebruik met 1571 en 80-kolommenmonitor was het D-model daarom meer dan een wijziging van verpakking. Het maakte de computer rustiger en gesloten in opbouw, zonder de innerlijke systeemlogica fundamenteel te veranderen.
Met BASIC 7.0 bracht de C128 het meest uitgebreide BASIC dat Commodore ooit standaard heeft uitgeleverd. Vergeleken met BASIC 2.0 op de C64 is het verschil niet cosmetisch, maar fundamenteel: grafiek, geluid, diskettegebruik en meer gestructureerde besturingscommando’s zijn direct geïntegreerd.
Daarmee was de C128 in BASIC voor het eerst als zelfstandige werkcomputer serieus te nemen, zonder dat men meteen naar uitbreidingen of machinetaal hoefde uit te wijken.
De CP/M-modus van de C128 is gebaseerd op CP/M Plus 3.0 en niet meer op de oudere 2.2-tak. Dat bracht onder meer verbeterde bankschakeling en een uitgebreid geheugenbeheer mee. Technisch was dat belangrijk, omdat de computer daardoor meer uit zijn 128 KB kon halen dan een ouder CP/M-model gekund zou hebben.
Praktisch betekende dat toegang tot een aanzienlijke softwarebasis: WordStar, dBase, Turbo Pascal en vele andere programma’s werden daarmee überhaupt een realistisch onderdeel van de C128-wereld. Zonder deze softwaretoegang zou de CP/M-modus aanzienlijk minder relevant zijn geweest.
Daarbij komt de ingebouwde machinetaalmonitor, die zonder extra diskette direct beschikbaar was. Ook dat hoort bij de zelfstandigheid van het systeem: minder omwegen, meer directe toegang tot de machine zelf.
“BASIC 7.0 was niet alleen groter dan zijn voorganger. Het was het eerste Commodore-BASIC-dialect dat in het dagelijks gebruik duidelijk minder naar extra werk vroeg.”
De C128 is voor mij een precies voorbeeld van wat een overgangssysteem kan leisten – en wat het daarvoor moet aanvaarden. Hij wilde tegelijk compatibel en zelfstandig zijn, tegelijk homecomputer en werkmachine, tegelijk onderdeel van de Commodore-lijn en CP/M-platform. Juist deze meervoudige belasting maakt hem leesbaar.
Op veel plaatsen in zijn architectuur zie je beslissingen die uit echte problemen zijn ontstaan: de MMU als antwoord op de te kleine adresruimte, de Z80 als directe oplossing voor CP/M, de dubbele videologica als scheiding tussen compatibiliteit en tekstwerk, de 1571 als noodzakelijke aanvulling op hetzelfde systeemidee. Niets daarvan werkt vrijblijvend.
Wat daaronder lijdt, is conceptuele scherpte. De C128 heeft niet één enkel, volledig helder profiel. Precies dat is echter geen zwakte in morele zin, maar een gevolg van zijn ambitie. Overgangssystemen lossen meerdere problemen tegelijk op en tonen juist daarom aan hun naden vaak meer dan pure serieconcepten.
Wie zo’n computer serieus neemt, moet daarom niet alleen zijn sterke kanten zien, maar ook de punten waarop zijn architectuur onder belasting zichtbaar wordt. Precies daar wordt hij interessant.
Voor mij hoort de C128 daarom eerder tot de categorie van leesbare systemen dan tot die van luidruchtige systemen. Hij toont geen perfectie, maar structuur onder meerdere eisen. En juist dat is vaak leerzamer.
Wat blijft, is een computer die in opmerkelijk krap kader drie werkomgevingen, twee CPU’s en twee videologica’s samenbrengt en daarbij nog volledige C64-compatibiliteit meedraagt. Dat is geen kleine technische prestatie.
“De C128 is niet interessant omdat hij alles ideaal oplost. Hij is interessant omdat men er meerdere echte beslissingen tegelijk aan kan aflezen.”
Deze pagina maakt deel uit van de website van het Hotel Goldener Ochsen in Göppingen-Hohenstaufen.
Verantwoordelijk voor de inhoud van dit domein is de exploitant van het hotel. Gedetailleerde informatie over de verantwoordelijke en informatie over gegevensbescherming vindt u op de officiële hoofdpagina’s van het hotel.
Ook deze subpagina is opgezet als een puur informatieve, statische HTML-pagina. Er worden geen trackers, geen analysetools en geen toestemmingsplichtige cookies gebruikt.
Statische pagina. Slanke structuur. Technische inhoud zonder onnodige ballast.